Geografia

• • • Geografia

• • • • Geografia

      • odwzorowania                         źródło geografia. com
        

        Odwzorowania walcowe poprzeczne Gaussa-Krugera Schemat geometryczny odwzorowania Pas południkowy (strefa) jest rzutowany na walec, który styka się z powierzchnią Ziemi (elipsoidy) wzdłuż południka osiowego. Podział powierzchni Ziemi na strefy (pasy) sześciostopniowe Rozwinięcie stref (pasów) sześciostopniowych odwzorowania Gaussa-Krugera na płaszczyźnie Położenie początku siatki współrzędnych płaskich w strefie sześciostopniowej (pasie południkowym) Odwzorowania walcowe poprzeczne Merkatora Interpretacja geometryczna odwzorowania Pas południkowy (strefa) jest rzutowany na walec przecinający (sieczny) powierzchnię kuli (elipsoidy) ziemskiej wzdłuż siecznych (wertykałów), równoległych do południka środkowego strefy. Zniekształcnie odwzorowania w ramach jendej strefy Rozkład zniekształceń w strefach pozwala wierniej odwzorować powierzchnię elipsoidy ziemskiej na płaszczyźnie, niż w odwzorowaniu Gaussa-Krugera.

        
        - Znaki topograficzne
        
        
        

        	Najedź kursorem na obrazek by zobaczyć powiększenie (tylko proszę o cierpliwość - ładuje się).
        			Strumień i rzeka
        			Rzeka okresowa
        			Podziemny lub ginący (w bagnie, piaskach, itp.) odcinek rzeki
        			Suche koryto rzeki i strumienia
        			Kanał o szerokości powyżej 10 m nie dający się przedstawić w skali mapy
        			Kanał podziemny
        			Kanał w budowie
        			Rzeka skanalizowana lub kanał o szerokości od  3 do 10 m z urządzeniami wodorozdzielczymi
        			Rzeka skanalizowana, kanał lub rów o szerokości poniżej 3 m
        			Suchy rów
        			Rzeka lub rów z wałem po jednej lub po obu stronach
        			Drzewa lub krzaki przy rzece, kanale lub rowie

        Pomiar odległości
        

        Jednym z najczęściej spotykanych w praktyce zadań jest określenie długości odcinka linii krzywej na mapie, a mówiąc prościej ile np. km jest z punktu A do  punktu B. Istnieje wiele sposobów pozwalających na tego typu pomiar, a do najbardziej powszechnych i chyba najmniej skomplikowanych należy pomiar przy użyciu nitki lub cienkiego sznureczka. Metoda nitki Pomiar ten jest bardzo łatwo przeprowadzić w terenie, bowiem wystarczy położyć mapę na czymś płaskim, odnaleźć punkt, w którym się znajdujemy i punkt do którego chcemy dojść. Następnie nitkę układamy wzdłuż trasy wędrówki, nakrywając nią jak gdyby mierzoną linię. W ten sposób ujmiemy wszystkie zakręty i inne nieproste odcinnki drogi. Po przeliczeniu całej długości zaznaczamy koniec nitki (możemy w tym miejscu urwać) i przykładamy ją rozciągniętą do linijki lub kartki w kratkę (można też przyłożyć do podziałki liniowej). I tak po przeliczeniu skali otrzymujemy, np. 1 cm na mapie odpowiada 100 m w terenie. Długość zaznaczonej nitki od punktu A do punktu B wynosi 13  cm. Z prostego wyliczenia otrzymujemy wynik - długość wędrówki wynosi 1300 m Metoda paska Innym sposobem jest pomiar odległości paskiem papieru. Również jak pomiar nitką i ten nie jest bardzo dokładny, ale sprawdza się w terenie, gdy nie mamy ze sobą żadnych innych przyrządów do pomiarów. W tym przypadku postępujemy w nastepujący sposób: przykładamy pasek wzdłuż mierzonego odcinka tak, aby jego lewy koniec znajdował się w punkcie początkowym. Na pasku zaznaczamy ołówkiem koniec odcinka. Zaznaczony punkt przykładamy od początku następnego odcinka i zaznaczamy jego koniec. W ten sposób możemy zmierzyć np. całą projektowaną trase marszu i po zmierzeniu linijką długości odcinka w skali mapy przeliczamy ją na faktyczną odległość w terenie (w taki sam sposób jak przeliczaliśmy długość naszej nitki) Metoda kroczka W praktyce najcześciej stosowana jest metoda kroczkowania. Polega ona na "przejściu" kroczkiem całej wyznaczonej linni, przy czym rozwartość kroczka powinna być uzależniona od mniejszego czy większego urozmaicenia przebiegu linii i skali mapy. Najczęściej przyjmuje się ze względów praktycznych rozwartość w granicach 2-3 mm. Zanim jednak przystąpimy do pomiaru, powinniśmy kroczek "wyzerować", tj. narysować najlepiej na papierze milimetrowym linię 30 cm. Odmierzyć kroczkiem 3 mm i przejść ok. 3 razy wzłduż narysowanej lini. Jeżeli ilość "kroczków" będzie równa 100, tzn. że mamy dobrze odmierzony kroczek. Jeżeli będzie większa lub mniejsza to odpowiednio zmniejszamy lub zwiększamy rozstawienie kroczka. Po takim przygotowaniu narzędzia możemy przystąpić do pomiaru naszego odcinka na mapie. Długość oczywiście przeliczamy odpowiednio z rozstawienia kroczka przemnożonego przez ilość kroków. Metoda sumowania odcinków W przypadku, gdy pomiaru chcemy dokonać szybko, a linia krzywa ma dłuższe fragmenty zbliżone do odcinków prostych, możemy się posłużyć metodą sumowania odcinków. Polega ono na tym, że całą linię krzywą rozbijamy jak gdyby na fragmenty, które możemy uznać za odcinki proste (wykreślone od nich styczne nie odbiegają dostrzegalnie) i te odcinki odmierzamy przy pomocy cyrkla przez zwiększenie jego rozwartości, lub przy pomocy linijki. Przykładowo niech trasa naszej wędrówki prowadzi od punktu A do punktu E. Aby przeliczyć długość tego odcinka zaznaczamy cyrklem odcinek BC i kreślimy styczną w punkcie C. Nastepnie dokładamy do tego odcinek AB, otrzymując styczną CA1. Przedłużamy teraz cyrkiel o sumę odcinków CA1 i CD i kreślimy styczną DA2 w punkcie D. Pozostał nam jeszcze jeden odcinek DE. Przedłużamy cyrkiel o jego długość i kreślimy pod spodem rysunku styczną EA3 w punkcie E. Z tego prostego wyliczenia otrzymujemy linię prostą, którą możemy zmierzyć linijką lub rozstawiony cyrkiel przyłożyć do podziałki liniowej. Z rysunku jasno wynika, że odcinek AE jest sumą wszystkich odcinków. Metoda longimetru Wrocławski matematyk Steinhaus w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa wyliczył i wykreślił tzw. longimetr, który od nazwiska twórcy nosi nazwę longimetru Steinhausa. Podstawą w tym urządzeniu jest sieć kwadratów o boku 12 przyjętej jednostki długości (czyli dla pomiaru w milimetrach bok będzie się równał 3,82 mm, a w cm - 3,82 cm), utworzonych przez linie proste prostopadłe. Siatkę tę należy na linię krzywą nałożyć trzykrotnie, za każdym razem zmieniając kąt nachylenia linii do siebie, a więc będa one najpierw w stosunku do siatki "pierwotnej" nachylone pod kątem 300, a następnie 600. Aby uniknąć trzykrotnego nakładania i liczenia, w praktyce na  tej samej kalce, kreśli się trzy nakładające się na siebie sieci. Pomiaru dokonuje się przez policzenie ilości przecięć linii krzywej z liniami siatek. Jeśli linia mierzona przecina się z punktem przecięcia się lini siatki (narożnik kwadratu lub przecięcia dwóch różnych sieci), to przecięcie to liczymy podwójnie, lub potrójnie. I tak na naszym rysunku odcinek AB przecina siatkę longimetru np. 34 razy, co oznacza 34 mm (bok kwadratu wynosi 3,82 mm). Ponieważ nasz odcinek jest w skali, np. 1:10 000 to po prostych rachunkach otrzymujemy: 1 mm na mapie to 10 m w terenie, czyli 34 mm na mapie to 340 m w terenie. I już wiemy, że nasz odcinek AB ma długość 340 m. Oczywiście łatwiejszy do wykreślenia jest longimetr o boku jednego kwadratu 3,82 cm, ale chyba dokładniejszy pomiar uzyskamy na mm. Ponad to dobrze wykreślony longimetr powinien niezależnie od ustawienia w stosunku do mapki zawsze pokazać jednakową ilość przecieć, chociaż czesto zdarzają się różnice. Prawidłowo oczywiście powinno się wykonać przynajmniej trzy pomiary i  wyciągnąć średnią. Metoda krzywomierza Najwygodniejszym przyrządem do pomiaru linii krzywych na mapie jest krzywomierz. Przyrząd ten składa się z ruchomego kółka, które prowadzi się po mapie, tarczy ze wskazówką i uchwytu. Najczęściej stosowane są w krzywomierzach tarcze o dwóch lub trzech podziałkach, które określają odległości w kilometrach na odpowiedniej skali. Inne rodzaje krzywomierzy podają jedynie wynik w centymetrach, który następnie należy przeliczyć na faktyczną odległość w terenie, w zależności od skali mapy. Praktyczne posługiwanie się krzywomierzem jest bardzo proste. Przed przystąpieniem do pomiaru nastawiamy strzałkę na tarczy krzywomierza na odczyt 0. W celu sprawdzenia przyrządu na  podziałce mapy mierzymy odcinek o znanej wielkości. Po ponownym nastawieniu strzałki na odczyt 0 prowadzimy kółko zębate po  mierzonej linii i po zakończeniu pomiaru odczytujemy wynik. Każdy pomiar wykonuje się kilka razy i oblicza średnią. Bardzo zbliżoną technikę obliczania odległości ma krzywomierz elektroniczny, który jest wielkości karty kredytowej. Wyglądem i w funkcjonowaniu niczym nie różni się od małego kalkulatora i dla osób które nie wiedzą, że to krzywomierz niczym szczególnym się nie wyróżnia. Jedyną przewagę jaką ma nad kalkulatorem to małe kółeczko w górnym rogu. Obok kółeczka na krawędzi znajduje się przełącznik, którym możemy ustawić tryb zwykłego kalkulatora lub krzywomierza. Aby móc przeliczyć długość wybranej krzywej, musimy najpierw ustawić skalę, w której ma być odczytywana odległość. Wynik bowiem, podawany jest bezpośrednio w kilometrach. Mamy do tego celu przygotowaną prostą ściągę ze skalami. I tak na mapie w skali 1:25 000 musimy wykonać następujące czynności: ustawić przełącznik na tryb kalkulatora i wstukać działanie 0 + 0,025, poczym przełączyć na tryb krzywomierza. Następnie przykładamy kółko do wybranej lini i wolno przesuwamy wzdłuż całej trasy. Po  zakończeniu odczytujemy wynik. Dla dokładności możemy sprawdzić kilka razy i wyciągnąć średnią.

        
        
        Pomiar powierzchni
        
        Metoda kalki milimetrowej
        Najmniej skomplikowaną a równocześnie pracochłonną, ale za  to dokładną i dostępną dla każdego jest metoda przy użyciu kalki milimetrowej.
        Na powierzchnię, którą chcemy pomierzyć, nakładamy kalkę milimetrową i sumujemy ilość milimetrów kwadratowych wchodzących na jej obszar.
        Aby jednak uprościć sobie pracę, możemy najpierw zsumować kwadraty obejmujące 2 cm², następnie jeśli takich już zabraknie możemy wrysować w zaznaczony obszar kwadraty o powierzchni 1 cm², potem 5 mm², potem 2 mm² i dopiero 1 mm².
        Da nam to tyle, że będziemy mieli mniej liczenia najmniejszych części pola.
        Obliczając ilość milimetrów, osobno sumujemy milimetry, których obszar został naruszony przez granicę konturu i ich ilość dzielimy przez dwa, dodając do sumy milimetrów pełnych. Następnie uwzględniając skalę mapy, obliczamy powierzchnię rzeczywistą. Jeśli na mapie w skali 1:25 000 naliczyliśmy np. 52 mm² pełne i 36 "naruszonych", to w sumie otrzymamy: 52 + 18 = 70 mm². Ponieważ w tej skali 1 mm² to 625 m², więc 70 mm² będzie odpowiadało 43 750 m².
        Podobnie jak w wypadku pomiaru linii krzywej i przy pomiarach powierzchni należy dokonać co najmniej 3-krotnego pomiaru.
        
        
        Metoda paletki
        Pewną uproszczoną formą metody kalki milimetrowej jest tzw. metoda paletki.
        Polega ona również na narysowaniu na kalce milimetrowej obliczanego obszaru, a następnie wrysowaniu w niego równoległych poziomych lub pionowych linii w jednakowych od siebie odstępach. Z reguły przyjmuje się 2 lub 3 mm, w zależności od wielkości obszaru. Następnie za pomocą linijki mierzymy długość wszystkich linii, a wartość dla każdej z nich możemy wpisać raz z prawej, raz z lewej strony obszaru zaznaczonego. Następnie sumujemy wszystkie wyniki i całość mnożymy przez odstęp między liniami. Np. długość wszystkich linii w sumie wynosi 565 mm, odstęp między nimi wynosi 2 mm, z prostego działania otrzymujemy przybliżoną wielkość powierzchni danego obszaru. Oczywiście pomiar należy wykonać kilkakrotnie wyciągając średnią.
        
        
        Metoda planimetru
        Do tego sposobu pomiaru potrzebny nam jest przyrząd zwany planimetrem. Umożliwia on szybki pomiar przy stosunkowo niewielkim błędzie pomiarowym. Pomiar jest bardzo prosty, bowien planimetr możemy nastawić na odpowiednią wartość skali, z tym, że wynik odczytujemy w tzw. jednostkach planimetru, a nie wartościach rzeczywistych (metrycznych).
        Oczywiście nie jest to metoda stosowana w terenie i raczej nie nosi się ze sobą tego urządzenia.
        Planimetr składa się z dwóch ramion; r - wodzącego i R - biegunowego, połączonych przegubem P. Ramię biegunowe zaopatrzone ciężarkiem z igłą, jest czasowo przymocowane w biegunie B.Ramię wodzące posiada na jednym końcu wodzik ze specjalnym sztyftem, a na  drugim kółko K - najważniejszy element przyrządu - zwane kółkiem całkującym, połączone śrubą ślimakową z tarczą liczącą obroty kółka. Kółko całkujące jest podzielone na złączonym z nim trwale bębnie na 100 części, mechanizm zaś liczący podaje na tarczy poziomej ilość całkowitych obrotów kółka.Do bębna z podziałem dodany jest noniusz, umożliwiający dokładniejsze odczytanie obrotów (do 0,001 obwodu) koła całkującego. Pełne obroty kółka całkującego w jego ruchu po papierze odczytujemy z tarczy poziomej, dziesiętne i setne części - z bębna, a  tysięczne - z noniusza; odczyt planimetru jest więc podawany zazwyczaj w postaci liczby czterocyfrowej.
        Pomiar powierzchni planimetrem wykonujemy w ten sposób, że ustawiamy biegun nieruchomo na zewnątrz mierzonej figury, tak aby kółko w czasie objazdu nie natrafiało na żadne przeszkody, po czym przy pomocy ramienia wodzącego oprowadzamy wodzikiem mierzoną powierzchnię wzdłuż konturu. Kółko całkujące toczy się wówczas po papierze (w przód lub wstecz) lub ślizga się, może też wykonywać ruch pośredni ślizgowo-toczący, a wszystkie jego ruchy są rejestrowane przez mechanizm liczący. Mierzona powierzchnia jest proporcjonalna do ilości obrotów kółka, które odczytujemy z tarczy i bębna mechanizmu liczącego.
        Aby uzyskać faktyczną wartość mierzonej powierzchni w jednostkach rzeczywistych (np. w milimetrach kwadratowych) musimy wyznaczyć tzw. stałą planimetru, tj. wartość jednostki odczytowej planimetru w milimetrach lub centymetrach kwadratowych. Wartość tej stałej wyznaczamy przez splanimetrowanie figury o znanej powierzchni (kwadrat, kółko) i obliczenie ilości obrotów kółka całkującego. Wartość planimetru k będzie stosunkiem pola P do ilości obrotów N czyli k = ^N/_P. Do tego celu służy zwykle specjalna linijka kontrolna ze szpilką i gniazdkiem, którą zataczamy koło, umieszczając w gniazdku sztyft ramienia wodzącego. Koło ma znaną powierzchnię, więc obliczenie stałej jest bardzo łatwe. Ponieważ stała ta zależy od długości ramienia wodzącego i może być zmieniana, przeto ramię wodzące posiada z reguły urządzenie regulujące jego długość. Możemy wtedy nadać stałej k wartość okrągłą, np. jednostce planimetru odpowiada 10 czy 20 mm². Znając wartość stałej planimetru i odczyt z pomiaru powierzchni, mnożymy pomiar przez tę stałą, uzyskując w ten sposób wartość powierzchni w milimetrach kwadratowych.
        Stałą planimetru można też zastosować na mapach większych skal wprost do skali mapy, tzn. danej jednostce planimetrycznej może odpowiadać pewna ilość kilometrów kwadratowych. Postępowanie jest analogiczne z poprzednio opisanym, tylko powierzchnię planimetrowanej figury o obliczonym polu wyrażamy od razu w km². Pomiar planimetrem nie nastręcza specjalnych trudności; z reguły przeprowadza się pomiary dwukrotnie przy systematycznej zmianie położenia bieguna po obu stronach mierzonej figury. Figury większe planimetruje się częściami. Ważną rolę w pomiarze odgrywa gładkość powierzchni, po której porusza się kółko całkujące, wykluczone są np. papiery chropowate lub żeberkowane. Pomiar planimetrem przy pewnej wprawie jest bardzo szybki, błędy pomiarów nie przekraczają 0,2% powierzchni mierzonej. Istnieją też znacznie dokładniejsze planimetry tarczowe (kółko porusza się na specjalnej tarczy) oraz rolkowe (wózkowe), mające jednak minimalne zastosowanie w praktyce kartograficznej.

        Źródło: Szaflarski, Zarys kartografii

        
        
        Metoda oczek siatki geograficznej
        W wypadku gdy mamy do czynienia ze stosunkowo dużą powierzchnią (np. kontynent), to możemy posłużyć się oczkami siatki geograficznej, gdyż każdej minucie i stopniowi, szerokości i długości geograficznej odpowiada określona długość w metrach i kilometrach. Można więc obliczyć powierzchnię poszczególnych oczek sieci geograficznej, zliczając najpierw wszystkie pola siatki geograficznej, leżące całkowicie w obrębie mierzonego obszaru, licząc je oddzielnie dla każdej strefy równoleżnikowej. Ilość pól mnożymy przez zaczerpniętą z tablic wartość pola jedno lub półstopniowego, a nawet jednominutowego. Pozostałe do wyznaczenia części pól przecięte granicą obszaru mierzymy przy pomocy kalki milimetrowej albo planimetrem, osobno części objęte granicą badanej powierzchni, a osobno części pozostające poza nią. Ponieważ suma obu cześci jest wartością znaną (równą powierzchni pola siatki) dokładność naszego pomiaru jest więc sprawdzalna.
        Wartości pól jednostopniowych podawane są w tablicach do geografii fizycznej oraz w podręcznikach kartografii
        
        
        Orientacje w terenie
        
        Orientacja topograficzna
        
            Przez orientację topograficzną rozumiemy porównanie terenu z mapą, tj. dokładne zidentyfikowanie przedmiotów terenowych (osiedli, wód, punktów orientacyjnych) oraz form rzeźby terenu, które są widoczne w terenie, z ich oznaczeniami na mapie.
            Przed właściwym porównaniem terenu z  mapą należy najpierw zorientować mapę, określić strony świata i własne miejsce stania.
            Identyfikację przedmiotów terenowych i form rzeźby terenu z ich znakami na mapie realizuje się w ten sposób, że na zorientowanej mapie - celując na dany przedmiot terenowy - wykreśla się kierunek na ten przedmiot w terenie. Następnie określa się szacunkowo odległość od tego przedmiotu o odcina na wykreślonym kierunku odnajdując znak danego przedmiotu. W ten sposób postępuje się kolejno z każdym przedmiotem czy formą rzeźby terenu.
            Tak więc, gdy punkt znajdujący się na  mapie identyfikuje się w terenie rysuje się na zorientowanej mapie kierunek na ten punkt, łączący nasze miejsce stania z  namierzanym punktem w terenie. Z kolei określa się odległość danego punktu pomiarem lub szacunkowo. Odległość tę odcina się na przedłużonym kierunku odnajdując znak danego przedmiotu na  mapie, a położenie punktu określa się dodatkowo względem okolicznych przedmiotów terenowych.
        
        

        Kliknij na mapie by zobaczyć powiększenie.
        
        
        Przykład przeprowadzenia orientacji topograficznej
        Strony świata:
        Przed nami na wzgórzu wieża telewizyjna - PÓŁNOC;
        Z tyłu za nami grupa drzew - POŁUDNIE;
        Po prawej zalesione zbocze, słup lini wysokiego napięcia - WCHÓD;
        Po lewej osiedle, zabudowania na lewym skraju - ZACHÓD;
        

        Własne miejsce stania:
        Przepust na szosie 2 km na zachód od osiedla Czaplinek.
        
        Strefa bliższa:
        Kierunek wschodni, najbliższy zalesiony grzbiet - wzgórze GRZYB. Na jego dolnym skraju, pod pochyłością, grupa domów z kaplicą - osada DWORCE.
        Od osady w naszym kierunku droga obsadzona drzewami - droga wiejska od osady DWORCE do szosy, na której stoimy. Od lewego skraju osady po drodze około 300 m - kępa krzaków, stąd odgałęzienie drogi polnej w kierunku leśniczówki. Od rozwidlenia dróg około 500 m wzdłuż drogi wiejskiej drugie odgałęzienie drogi polnej - droga polna do pomnika pod lasem POŁOM. ...
        
        Podział map na arkusze
        
        

        Przedstawienie obszaru całego państwa na jednej mapie w dużej skali jest niewygodne ze względu na duży format, jakim miałaby taka mapa. Np. mapa Polski w skali 1:100 000 miałaby powierzchnię około 42 m2. Wynika stąd konieczność podziału mapy na małe, znormalizowane arkusze. Najbardziej praktyczny i najczęściej używany wymiar arkusza mapy wynosi 40x40 cm. Podstawą podziału polskich map topograficznych jest podział na arkusze Międzynarodowej Mapy Świata w skali 1:1 000 000. Arkusze w tym systemie podziału ograniczone są południkami co 6o, zaczynając od południka Greenwich i równoleżnikami odległymi o 4o, począwszy od równika. Pasy równoleżnikowe, biegnące po  obu stronach równika, oznaczone są literami od A do V. Słupy południkowe oznaczone są liczbami od 1 do 60. Za  punkt wyjścia przyjęto położenie antypołudnika Greenwich (południk - 180o).   Skorowidz arkuszy Międzynarodowej Mapy Świata   Każdy arkusz mapy w skali 1:1 000 000 otrzymał swój umowny symbol, tzw. godło, złożone z litery i cyfry, np. N-34 to godło arkusza, na którym znajduje się Warszawa. Każdy arkusz Międzynarodowej Mapy Świata w skali 1:1 00 000 został podzielony na równą ilość arkuszy:    - dla mapy w skali 1: 500 000 - 4 arkusze. Godło takiej mapy zawierać będzie umowny symbol arkusza mapy w skali 1:1 000 000 oraz jedną z czterech liter alfabetu (A, B, C, D), np. N-34-C   36o 42o A B 56o C D 52o        - dla mapy w skali 1:200 000 - 36 arkuszy. Godło takiej mapy zawierać będzie symbol arkusza mapy w skali 1:1 000 000 oraz jedną z cyfr rzymskich od I do XXXVI, np. N-34-X   36o 42o 56o 52o        - dla mapy w skali 1:100 000 - 144 arkusze. Godło takiej mapy zawierać będzie symbol arkusza mapy w skali 1:1 000 000 oraz jedną z liczb od 1 do 144, np. N-34-129   36o 42o 56o 52o     Mapy o większej skali podzielone są według następującego kryterium: - Arkusz mapy 1:100 000 podzielono na 4 arkusze mapy 1:50 000 i oznaczono je pierwszymi dużymi literami alfabetu (A, B, C, D). Godło takiej mapy zawiera więc symbole nadrzędne i swój, np. N-34-139-D. - Arkusz mapy 1:50 000 podzielono na 4 arkusze mapy w skali 1:25 000 i oznaczono je małymi literami alfabetu (a, b, c, d). Godło takiej mapy zawiera więc symbole mapy 1:50 000 i dodatkowo swój, np. N-34-139-D-b - Arkusz mapy 1:25 000 podzielono na 4 arkusze mapy w skali 1:10 000 i oznaczono je cyframi (1, 2, 3, 4). Godło takiej mapy zawiera więc symbole map nadrzędnych i dodatkowo swój, np. N-34-139-D-b-2

        
        
        

        Określanie stron świata Według przedmiotów terenowych   Na samotnie rosnących drzewach gałęzie od strony południowej są dłuższe i grubsze.   Słoje w pieńkach od strony północnej są gęstsze.   Północna strona kamieni (głazów) porośnięta jest mchem.   Według słońca Słońce znajduje się na południu w momencie kulminacji; w naszej strefie czasu (na południku 15o ) o godz. 12.00 Położenie Słońca luty, marzec, kwiecień, sierpień, wrzesień, październik maj, czerwiec, lipiec listopad, grudzień, styczeń wschód południe zachód godz. 6.00 godz. 12.00 godz. 18.00 godz. 7.00 godz. 12.00 godz. 17.00 - godz. 132.00 - Według słońca i zegarka   Czynnośći: przy poziomym położeniu zegarka małą wskazówkę skierować na Słońce. Dwusieczna kąta zawartego między małą wskazówką a 12 wskazuje w przybliżeniu kierunek południowy         Czynności: zegarek ustawić tak, aby Słońce leżało w jego płaszczyźnie. Na obwodzie tarczy w punkcie przecięcia sie dwusiecznej kąta zawartego między 12 a małą wskazówką postawić zapałkę. Następnie tak obracać zegarkiem aby cień zapałki padł na jego środek. Wówczas prosta przechodząca przez środek zegarka i 12 wskaże kierunek południowy.       Według gwiazdy polarnej   Gwiazda Polarna znajduje się niemal dokładnie na północy. Nie zmienia swego położenia zarówno przy ruchu obrotowym, jak i postępowym Ziemi. Kierunek na Gwiazdę Polarną o  każdej porze wyznacze kierunek północny. Jest ona najjaśniejszą gwiazdą gwiazdozbioru Małego Wozu. Odnajduje się ją przez 5-krotne przedłużenie odległoci między dwoma, prawymi gwiazdami Wielkiego Wozu. Według księżyca

        
        
        
        
        Orientowanie mapy
        
        1. Geometryczne
        Orientowanie mapy według przedmiotów liniowych
        Jeżeli nasze miejsce stania znajduje się na przedmiocie terenowym liniowym (np. na torze kolejowym, drodze, itp.) przykładamy na mapie do znaku tego przedmiotu linijkę i obracamy w poziomie mapę, dopóki kierunek danego przedmiotu nie pokryje się z jego linią w terenie. Należy przy tym uważać, aby położenie sąsiednich przedmiotów względem linii odpowiadało ich położeniu w terenie. W przeciwnym razie orientacja może być odwrócona o 180^o. Jako linia terenowa może też być wykorzystana linia łącząca w myśli dwa przedmioty terenowe.
        
        

        
        Orientowanie mapy według przedmiotów terenowych i form rzeźby terenu
        Jeżeli na mapie znane jest położenie miejsca stania (na rysunku - most), to do linii orientacyjnej łączącej nasze stanowisko z dowolnym przedmiotem terenowym lub formą rzeźby terenu (na rysunku - kominem, wzgórzem) przykładamy linijkę i obracamy w poziomie mapę, dopóki linia orientowania na mapie nie pokryje się z linią orientowania w terenie. Zorientowanie sprawdzamy według innego jeszcze przedmiotu terenowego (formy rzeźby terenu lub linii).
        
        

        
        
        2. Magnetyczne
        Busolę przykładamy do wschodniego lub zachodniego boku ramki mapy, względnie do linii siatki kilometrowej. Wartość zboczenia lub uchylenia magnetycznego uwzględniamy wtedy, gdy jest ona większa niż połowa wartości (0-50) jednej działki na podziale w tysięcznych limbusa busoli AK.
        
        

        
        Przy orientowaniu mapy według ramki, krawędź busoli AK należy przyłożyć do boku ramki mapy. Następnie tak obracać mapę w płaszczyźnie poziomej, aby północny grot igły magetycznej na podziale w tysięcznych wskazywał wartość zboczenia magentycznego. W przytoczonym przykładzie δ=0-44, co w zaokrągleniu odpowiada odczytowi 0-50 wskazanemu przez grot igły magnetycznej.
        
        

        
        Przy orientowaniu mapy według siatki kilometrowej, krawędź busoli AK przykładamy do linii pionowej siatki kilometrowej. Następnie tak obracamy mapę w płaszczyźnie poziomej, aby północny grot igły magnetycznej na podziałce w tysięcznych wskazał wartość uchylenia magnetycznego. W przykładzie δ=0-47, co w zaokrągleniu odpowiada odczytowi busoli 0-50, wskazanemu przez grot igły magnetycznej.
        
        

        Określanie własnego miejsca stania Określanie miejsca według pobliskich punktów orientacyjnych za pomocą szacunku lub pomiaru ich odległości Wybieramy punkty leżące w najbliższym otoczeniu: Orientujemy mapę (np. przy pomocy busoli) Wybieramy w najbliższej okolicy 2 lub 3 punkty orientacyjne znajdujące się także na mapie. Określamy odległość tych punktów szacunkowo lub pomiarem przybliżonym - krokami. Na mapie rysujemy linie kierunków na punkty orientacyjne według celowych. Na wyrysowanych kierunkach odkładamy pomierzone (oszacowane) odległości. Otrzymany punkt jest naszym miejscem stania. Wskutek niedokładności pomiaru, zarówno kątów jak i odległości, może powstać tzw. trójkąt błędów. Miejsce stania znajdzie się w środku ciężkości tego trójkąta. W terenie falistym lub górzystym, położenie miejsca stania można uściślić według położenia formy rzeźby terenu (wzgórza, góry), na której miejsce stania się znajduje. Określanie stanowiska przy pomocy kalki Przy użyciu tej metody należy dysponować przynajmniej trzema punktami orientacyjnymi dającymi się zidentyfikować na mapie i w terenie. Kątowy rozstaw kierunków na punkty powinien wynosić od 30o do 150o. Na twardym podkładzie przymocowujemy kalkę i na środku jej obieramy punkt. Trzymając podkład w położeniu poziomym, z wybranego punktu wykreślamy kierunki na przedmioty orientacyjne, oznaczając te przedmioty odpowiednim znakiem (rys. A). Następnie kładziemy kalkę na mapę w ten sposób, aby linie wykreślone do punktów orientacyjnych w terenie pokrywały się z tymi punktami na mapie (rys. B). Jeżeli niektóre kierunki nie dadzą się zidentyfikować, oznacza to błędne utożsamienie odpowiednich punktów. Z kolei przenosimy (przekłuwamy) z kalki punkt przecięcia się kierunków na punkty orientacyjne, który jest na mapie szukanym miejscem stania. Określenie miejsca stanie wcięciem w bok (na jeden punkt) Stanowisko nasze znajduje się na liniowym przedmiocie terenowym (drodze, potoku, grzbiecie). Mapę należy zorientować. Na kierunku wybiegającym w przybliżeniu pod kątem prostym z liniowego przedmiotu terenowego wyszukujemy w terenie przedmiot (punkt orientacyjny), który można też zidentyfikować na mapie. Nie poruszając mapy, wykreślamy prostą (kierunek) przez punkt orientacyjny celując na przedmiot w terenie. Punkt przecięcia się prostej z liniowym przedmiotem terenowym jest naszym miejscem stania. Dla kontroli celujemy dodatkowo na inny punkt orientacyjny. Określanie miejsca stania z dwóch lub trzech punktów orientacyjnych (wcięciem wstecz) Mapę należy zorientować za pomocą busoli. Wyszukujemy w terenie i na mapie 2 lub 3 punkty orientacyjne możliwie w szerokim rozstawie kątowym. Celujemy kolejno na punkty orientacyjne nie naruszając orientacji mapy i wykreślamy kierunki przez punkty na mapie do punktów w terenie. Wskutek niedokładności w zorientowaniu mapy i celowaniu na punkty tworzy się zazwyczaj trójkąt błędów. W jego środku ciężkości znajduje się szukane nasze miejsce stania.

        
        Siatki współrzędnych
        
        Istota współrzędnych prostokątnych płaskich
        

        Współrzędnymi prostokątnymi płaskimi nazywamy wartości liniowe E i N, które określają położenie punktu na płaszczyźnie względem osi układu.

        
        
        Układ współrzędnych prostokątnych płaskich północnej części strefy sześciostopniowej
        

        Każda strefa posiada swój własny układ współrzędnych. Osią E jest równik. Oś N tworzy południk osiowy (południk środkowy) strefy.

        
        
        Konstrukcja siatki współrzędnych
        

        Oś E przesunięto o 500 km na zachód od południka osiowego (środkowego strefy), przez co współrzędne nie mają wartości ujemnych, np.: M1: 700 km E M1: 800 km N M2: 300 km E M1: 800 km N Dla jednoznacznego określenia wartości E każda strefa posiada swój numer porządkowy (np. 33), który podaje się na początku zapisu wartości współrzędnych, np. 33NXJ9010

        
        
        Układ współrzędnych prostokątnych płaskich w siatce meldunkowej UTM
        

        Strefy sześciostopniowe na kierunku S-N co 8 dzielone są na pasy oznaczone literami, np. N, P, R itd. W stosunku do osi E oraz N każda strefa podzielona jest na stukilometrowe kwadraty, oznaczone w słupach i pasach literami. Współrzędne prostokątne określa się w stukilometrowych kwadratach, wykorzystując siatkę kilometrową. Zapis współrzędnych, np. 33NXJ9010 oznacza: 33N - pole strefowe XJ - kwadrat stukilometrowy 90 - wartość E 10 - wartość N

        
        
        Siatka kilometrowa na mapie topograficznej
        

        
        Układ współrzędnych prostokątnych płaskich na mapie tworzy siatka linii prostych, równoległych do osi E i N. Linie wykreślone są w jednakowych odstępach, np. co 1 km lub 10 km, w skali mapy, tworząc siatkę kilometrową. Siatka kilometrowa występuje na  każdym arkuszu mapy topograficznej.
        Zasięg arkusza mapy wyznacza siatka kartograficzna południków i równoleżników, określając jednoznacznie, według współrzędnych geograficznych, położenie arkusza na powierzchni Ziemi. Narożniki poszczególnych arkuszy map nanosi się na siatkę kilometrową UTM według wartości współrzędnych prostokątnych płaskich, obliczonych w systemie WGS-84. Wartości występujących na mapie linii siatki kilometrowej oraz południków i równoleżników opisane są na ramce i wewnątrz arkusza mapy.
        
        

        Profil terenu Przecinając płaszczyznę terenu płaszczyzną pionową otrzymujemy linię przecięcia się tych płaszczyzn, która nazywa się profilem terenu. Zasada graficznej konstrukcji profilu polega na tym, że z podstawy profilu wyprowadza się linie pionowe prostopadłe do podstawy - rzędne - których wysokość jest znana. Wykreślić na mapie linię profilu, (np. łączącą punktu triangulacyjne). Na linii tej zaznaczyć punkty przecięcia się linii profilu z punktami wysokościowymi i warstwicami oraz zaznaczyć punkty i wysokości w miejscach załamania profilu na grzbietach i  ciekach. Do linii profilu przyłożyć pasek papieru i przenieść na  niego punkty przecięcia się linii profilu z punktami wysokościowymi i warstwicami, odpowiednio opisując ich wysokość. Na podstawę profilu przenieść z paska papieru punkty profilu z wysokościami. W punktach profilu wstawić prostopadłe - rzędne i wyznaczyć na nich punkty końcowe ustalając wysokość rzędnych w wybranej skali pionowej. Zaznaczone punkty połączyć linią krzywą. Tak wykonany profil nazywa się profilem pełnym. Profil który uwzględnia tylko zmiany nachylenia stoków, a wyznaczony jest tylko przez linie grzbietowe i ściekowe, nazywa się profilem uproszczonym.

        
        
        

        Posługiwanie się busolą Busola AK: 1. Pudełko 2. Przykrywka 3. Lustro 4. Limbus 5. Pierścień z podziałką 6. Bok z podziałką mm W busoli AK podziałka na limbusie podana jest tylko w tysięcznych. Wartość każdej działki wynosi 100 tysięcznych, co w mierze stopniowej odpowiada 6o. Działki opisane są co 500 tysięcznych, zgodnie z ruchem wskazówek zegara. W busoli AK obraca się limbus, co umożliwia - nie zmieniając położenia busoli - zgrywanie nastawy zerowej podziałki z północnym końcem strzałki magentycznej. Ta właściwość busoli ułatwia pomiar azymutu magnetycznego i wyznaczenie kierunku w terenie. Ustawienie busoli w takim położeniu, przy zwolnionej igle magnetycznej, nazywa się orientowaniem według busoli. Busola AK posiada przykrywkę ochronną, wewnątrz której znajduje się lustro. Podczas celowania pod takim kątem ustawia się lustro, by móc w nim widzieć igłę magnetyczną oraz pierścień z podziałką w tysięcznych. Przy celowaniu na przedmiot w terenie, pozwala to na jednoczesne sprawdzenie orientacji busoli oraz odczytywanie kątów. Urządzenia celownicze (muszka i przeziernik) są nieruchome i umocowane na stałe do  pudełka busoli. Zacisk igły magnetycznej działa automatycznie przy zamykaniu i otwieraniu ochronnej przykrywki busoli. Na ochronnym szkle busoli naniesiona jest biała linia (luminescencyjna), przechodząca przez środek limbusa i służąca do ułatwienia orientacji według busoli w nocy. Jeden bok pudełka posiada naniesioną podziałkę milimetrową. Bok ten, ścięty ukośnie, pozwala bardziej dokładnie ustawić busolę wzdłuż linii na mapie oraz mierzyć odległości. W celu przygotowania busoli do pracy należy przede wszystkim sprawdzić czułość igły magnetycznej. W tym celu zwalniamy zacisk igły i ustawiamy busolę w położeniu poziomym. Po uspokojeniu się igły należy kilkakrotnie wyprowadzić ją z położenia północ-południe, przez zbliżanie metalowego przedmiotu. Jeżeli po każdym wyprowadzeniu z położenia północ-południe igła szybko powraca na ten sam odczyt na podziałce oznacza to, że czułość jej jest dostateczna. Jeśli odczyty będą różne, albo jeśli igła powraca do swego położenia zbyt wolno, znaczy to, że czułość igły jest niedostateczna. Busolę taką należy oddać do naprawy. Aby określić kierunek północy za pomocą busoli należy zwolnić igłę magnetyczną i zaczekać aż się uspokoi. W busoli AK północ wskaże koniec igły pokryty żółtą, fosforyzującą masą. Ściśle biorąc igła magnetyczna busoli prawie nigdzie i nigdy nie wskazuje rzeczywistego kierunku północy, to znaczy kierunku północy geograficznej (na biegun geograficzny Ziemi), lecz wskazuje tylko kierunek północy magnetycznej (na biegun magnetyczny Ziemi), o ile nie ulega wpływom ubocznym zmieniającym jej właściwe położenie. Posługując się busolą należy przestrzegać następujących zasad: 1. W celu zabezpieczenia ostrza igły przed szybkim zużyciem należy igłę unieruchamiać w czasie przenoszenia busoli. 2. Przed pracą w nocy busolę najlepiej naświetlić w ciągu 1-2 minut w promieniach świtła słonecznego, elektrycznego, zapałki lub świecy, by nafosforyzowane części busili dobrze świeciły w ciemności. 3. Podczas pracy z busolą należy unikać aby w pobliżu nie było przedmiotów stalowych lub żelaznych, które odziałowują na położenie igły magnetycznej. Także telefony komórkowe powodują odchylanie igły magnetycznej i niedokładny pomiar. 4. Należy unikać pracy z busolą w czasie burzy oraz w pobliźu linii wysokiego napięcia.